آنجا از بغداد مهمتر است و در بيابانى است كه كوهى بر آن مشرف است . شهر ، اندرونى ( شارستان ) و بيرونى ( ربض ) دارد . جامع و بازارى در بخش اندرونى دارد و بيشتر بازارها و خانه سلطان در بخش بيرونى در كنار درّه‌اى بزرگ است . بام خانه‌ها را از سفال ساخته‌اند . مسجد جامع آن با سنگ و آهك ساخته شده و ديوارهايش از مرمر است و پيرامون آن دستشوييهايى است . شهر ، پنج دروازه « 1 » دارد به نامهاى باب حديد ، باب عطّاران ، باب قنطرة ( پل ) ، باب يهود و باب عامر . « 2 » مقدسى مىافزايد كه قرطبه شهرى مهم و خوش هواست . بينش و داد و سياست نيكو و نعمت فراوان و ديانت استوار دارد . اندلس هميشه خواص هيطل « 3 » را دارد و جنگيانش هميشه در رزم و آمادگىاند و دانش بسيار و قدرت فراوان دارند . بازرگانى قرطبه سودآور است . « 4 » قرطبه در روز چهارشنبه هفدهم جمادى الآخر 399 / 16 فوريه 1009 مجددا به دست محمد بن هشام بن عبد الجبار بن عبد الرحمن الناصر اموى افتاد . در همان هنگام مدينة الزاهره كه مركز و ملجأ عامريان بود ، عرصهء هجوم شورشيان و امويان شد « 5 » و سرانجام محمد بن هشام معروف به المهدى جاى عامريان را گرفت ؛ ولى بيدادگريهايش باعث شد كه مردم به كمك سليمان بن حكم بر ضد او قيام كنند . المهدى دستور داد استحكامات قرطبه را استوار كنند و بر گرد فحص السرادق كه محلهء بربرها در قرطبه بود ، خندقى بكنند و نگهبانان را بر دروازه‌هاى شهر قرطبه گماشت ؛ ولى از سليمان بن حكم كه بعد از بيعت مردم با او المستعين بالله لقب گرفته بود ، شكست خورد و گريخت ؛ البته در 400 ق / 1010 م دوباره بر قرطبه تسلط يافت . « 6 » المهدى دوباره به استحكامات قرطبه پرداخت و گرداگرد آن شهر خندقى كند و پشت خندق ، بارويى برآورد و آمادهء دفاع

--> ( 1 ) . احسن التقاسيم ؛ ج 1 ، ص 333 . ( 2 ) . پيش از اين ، از قول مقرى اشاره كرديم كه در دوران عبد الرحمن الناصر و فرزندش ، حكم ، شهر قرطبه هفت دروازه داشته است و آنها را برشمرديم . در اينجا مقدسى فقط به پنج‌تاى آنها اشاره كرده است . ( 3 ) . منطقه‌اى در شمال شرقى خراسان . ( 4 ) . همانجا . ( 5 ) . تاريخ دولتهاى اسلامى در اندلس ؛ ج 1 ، ص 627 . ( 6 ) . همان ؛ ج 1 ، ص 640 و 642 - 645 .